YABANCI ŞİRKET İRTİBAT BÜROSU AÇMA

İRTİBAT BÜROSUNA GETİRİLEN KISITLAMALAR

Yatırımcılar, geçerlilik süresi boyunca yani ilk dönem için en fazla 3 yıl, sonraki uzatmalarda ise 5 ila 10 yıl süreyle yukarıda belirtilen konularda faaliyette bulunulduğu sürece bu ofisten herhangi bir kazanç elde edemezler.

Şubeden farklı olarak irtibat bürosunun kendine ait, yani tahsis olunmuş ayrı bir malvarlığı olmadığından, tüm organizasyon ve faaliyetleri ile gider ve masrafları yatırımcının yurtdışındaki ana şirketi tarafından finanse edilir. Ana şirket, temsilcilik için gerekli olan tüm ödemeleri kendisi sağlar.

Türkiye’de daha geniş bir işletme yelpazesine sahip olmak ve çeşitli ticari faaliyetlerde bulunmak isteyen şirketler bir şube veya iştirak açabilirler.

Türkiye’de irtibat ofislerinin personel istihdam etmesine izin verilir. Bu durumda, ek izinler gerekecek ve irtibat bürosu sosyal güvenlikten sorumlu olacaktır.

 İRTİBAT BÜROSUNUN BENZER MÜESSESELERDEN FARKI

A) ŞUBE’DEN FARKI

İrtibat bürosuna benzer müesseselerin başında şube gelmektedir. Ticari bir işletmenin faaliyetleri bakımından bazen işletme merkezi yeterli olmamakta, organizasyon yapısı şubelerle büyümektedir. Şube kavramının TTK’da tanımı yoktur, ancak Ticaret Sicili Yönetmeliğinin 118. maddesinde tanımlanmıştır. Buna göre şube: “Bir ticari işletmeye bağlı olup ister merkezin bulunduğu sicil çevresi içerisinde isterse başka bir sicil çevresi içinde olsun, bağımsız sermayesi veya muhasebesi bulunup bulunmadığına bakılmaksızın kendi başına sınai ve ticari faaliyetin yürütüldüğü yerler ve satış mağazaları” ifade eder.

Şube tanımından hareketle genel özellikleri incelenecek olursa, şube öncelikle şu dört unsuru taşımalıdır:

1) Şube merkeze bağlıdır. Şubeler iç ilişkide, yani idari açıdan merkeze bağlı birimlerdir. Merkez ve şube aynı gerçek veya tüzel kişiye aittir. Şubenin merkezden ayrı bağımsız bir tüzel kişiliği yoktur. Şubenin kar ve zararı veya şubenin işlemlerinden doğan hak ve borçları nihai olarak merkeze aittir. İrtibat bürosu bu bakımdan şubeye benzese de şubeden farklı olarak herhangi bir ticari faaliyette bulunması söz konusu değildir.

2) Dış ilişkilerde bağımsız hareket ederler. Şubeler merkezle aynı tür işi yaparlar ancak müşterilerle merkezden bağımsız bir şekilde işlemler gerçekleştirebilirler. Şubelerin merkezin yaptığı işlemlerin tümünü yapmaları gerekmez, aksine büyük çoğunluğunu yapması yeterlidir. Buna göre şubeler bağımsız bir ticari işletme değildir. Zira şubeler aynı gerçek veya tüzel kişiye ait olup iç ilişkide merkeze bağlıdır.

Bundan başka ticari temsilci, ticari vekil gibi çeşitli yönetim ve temsil yetkilerine sahip kişilerin faaliyetleri de ayrı bir ticari işletme değildir. Mümeyyiz küçük veya kısıtlı adına yürütülen ticari işletme de yasal temsilci için ayrı ve bağımsız bir ticari işletme faaliyeti değildir. İrtibat büroları ise merkeze bağımlıdırlar. Merkezin emir ve talimatı dışında herhangi bir işlem yapamazlar.

3) Şube, merkezle aynı şehirde, hatta merkezle aynı binada bulunsa bile ayrı bir yerinin (mekânın) bulunması gerekir. İrtibat bürosu işin doğası gereği yabancı ülkede bulunan merkezle farklı yerdedir. Bu özelliği ile şubeye benzemektedir. Ancak aynı yerde birden fazla şube açılması mümkün iken, yabancı bir şirketin irtibat bürosunun bulunduğu yer de yeni bir irtibat bürosu açılması söz konusu olmaz.

4) Merkezden ayrı muhasebesi olmalıdır. Şubelere ayrı bir sermaye tahsis edilmesi mecburi değildir27. Bununla birlikte şubeler ayrı bir yönetime sahip oldukları için kural olarak hesap ve defterleri merkezden ayrıdır. Bu sebeple her şubenin ayrı muhasebesi olmalıdır. Ancak şubenin muhasebe kayıtlarının şubeden veya merkezden tutulmasına bir engel yoktur. İrtibat bürolarının ise muhasebe kayıtları merkezden bağımsız değildir ve giderleri merkezden karşılanır. Bu unsurlar dışında şubelerle ilgili diğer düzenlemeler incelendiğinde, şubeler bulundukları yer ticaret siciline (TTK m. 40/3) ve bulundukları yerin sanayi ve ticaret odalarına (5174 sayılı Kanun m. 9) kaydolmak zorundadırlar. İrtibat büroları için böyle bir zorunluluk yoktur. Yine her şube, şube olduğunu belirterek merkezin ticaret unvanını kullanmalıdır. Merkezi Türkiye’de bulunan ticari işletmelerin şubeleri ve unvanları merkeze gönderme yapılarak, bulundukları yerin müdürlüğüne tescil olunur (TTK m. 48/1). Merkezi yurt dışındaki işletmelerin Türkiye’deki şubeleri kendi ülkelerinin kanunlarının ticaret unvanına ilişkin hükümleri saklı kalmak şartıyla, yerli ticari işletmeler gibi tescil olunur. Bu şubeler merkezin bulunduğu ülke ile şubenin Türkiye’deki yerini de belirtmek mecburiyetindedirler. Ticari işletmenin birden çok şubesi varsa, ilk şubenin tescilinden sonra açılacak şubeler yerli ticari işletmelerin şubeleri gibi tescil olunur. İrtibat büroları da irtibat bürosu olduğu belirtilerek merkezin unvanını kullanırlar. Bir diğer yönüyle, şubelere ticari temsilci atanabilir ve temsil yetkisi şube işleriyle sınırlandırılabilir. Ticaret siciline tescil ve ilan edilmesi şartıyla bu sınırlandırma üçüncü kişilere karşı da geçerli olur. Merkezleri Türkiye dışında bulunan ticari işletmelerin Türkiye’deki şubeleri için yerleşim yeri Türkiye’de bulunan tam yetkili bir ticari temsilci atanması zorunludur. İrtibat bürosu yöneticisi her ne kadar müdür sıfatıyla anılsa da yetkileri irtibat bürosu ile sınırlıdır ve ticari temsilci gibi yasadan kaynaklanan temsil yetkisi kullanmazlar. Ayrıca, genellikle Türkiye’de yerleşik bir kişi seçilmekle birlikte böyle bir zorunluluk yoktur. İşletmenin devri halinde devrin kapsamına şube de dâhil olur. İrtibat büroları da benzer şekilde devrin kapsamına dâhildirler.

Şubenin yaptığı işlemlerden dolayı şubenin bulunduğu yerde de dava açılabilir ve icra takibi yapılabilir (HMK m. 14/1; İİK m. 50). Buna karşın iflas davasının mutlaka merkezin bulunduğu yer mahkemesinde açılması gerekir (İİK m. 154). Merkezi yurt dışında bulunan ticari işletmeler hakkında iflas takip ve davaları ise Türkiye’deki şubesinin bulunduğu yerde, birden fazla şubesi varsa merkez şubenin bulunduğu yerde açılacaktır.

Genel özellikleri açıklanan şubenin unsurları ve diğer özellikleri bakımından, irtibat bürosu kısmen şubeye benzese de, şube sayılamayacağı açıktır. Öncelikle her ikisinin de ayrı bir tüzel kişiliğinin bulunmaması benzerlik gösterse bile;

şube kanuni düzenleme gereğince merkezi temsil yetkisine sahiptir. Halbuki irtibat bürosunun böyle bir temsil yetkisi yoktur.

Öte yandan yabancı bir şirketin Türkiye’de açılan irtibat bürosunun, şubeden farklı olarak tescili gerekmez ve kuruluşu için asgari sermaye yatırılması zorunluluğu yoktur.

Yine irtibat bürolarının tüzel kişiliği olmadığından, davanın, yabancı şirket tüzel kişiliğine karşı açılması, aynı şekilde icra takibinin yabancı şirket tüzel kişiliğine karşı başlatılması gerekir. İrtibat ofisine karşı izafeten de olsa dava açılamaz, icra ve iflas istemi ile takip yapılamaz.

Ayrıca yukarıda açıklandığı üzere şube ana şirkete bağlı olsa bile, her şube bağımsız bir işyeri sayılır. Bu nedenle irtibat bürosundan farklı olarak, yabancı bir şirketin şubesi Türkiye’de ticari faaliyetler yürütebilir ve sözleşmeler imzalayabilir. Ayrıca irtibat bürosunun aksine, şubenin faaliyetlerinde herhangi bir kısıtlama yoktur. Faaliyetleri sadece, ana şirketin gerçekleştirdiği faaliyetlerle sınırlıdır.

 B) ACENTE’DEN FARKI

Üretilen mal ve hizmetlerin işletmenin merkezi dışında, daha geniş bir çerçevede pazarlanabilmesini temin için tacirin ya bağımlı tacir yardımcılarının (pazarlamacı gibi) hizmetlerinden yararlanması ya da sürümü artırmayı düşündüğü yerlerde şube açması gerekir. Bu her iki yöntem de mali kaynak tahsisini gerektirir. Artan rekabet sonucu, ürettikleri mal ve hizmetleri işletme merkezi dışına daha kolay ve ucuz şekilde pazarlamak isteyen tacirler bağımsız tacir yardımcılarından olan acenteden yararlanmaya yönelmişlerdir.

Acente TTK m. 102-123 hükümleri ile düzenlenmiştir. TTK 102/1. maddeye göre: “Ticari mümessil (temsilci), ticari vekil, satış memuru veya işletmenin çalışanı gibi işletmeye bağlı bir hukuki konuma sahip olmaksızın, bir sözleşmeye dayanarak, belirli bir yer veya bölge içinde sürekli olarak ticari bir işletmeyi ilgilendiren sözleşmelerde aracılık etmeyi veya bunları o tacir adına yapmayı meslek edinen kimseye acente” denir. Özel tür acenteler hakkında da TTK’nın acenteliğe ilişkin hükümleri geçerlidir.

Buna göre acenteliğin belli başlı özellikleri şunlardır:

Acenteler bağımsız tacir yardımcılarıdır, acentelik ilişkisi bir sözleşmeye dayanmaktadır, acente belli bir yer veya bölge içinde faaliyetini yapar ve acente sınırları ve kapsamını müvekkili tacir ile önceden belirledikleri bir coğrafi alan içinde iş görür.

Uygulamada, bayi distribütör, dağıtıcı gibi adlar altında yapılan sözleşmeler çoğu zaman içeriği itibariyle hukuken acentelik ve acenteliğe akraba sözleşmelerdir.

Acentelik ilişkisinde tarafların hak ve borçları göz önüne alındığında acentelik sözleşmesi, tam iki tarafa borç yükleyen sürekli bir iş görme sözleşmesi olarak nitelendirilebilir. Bu sözleşmeye öncelikle TTK m. 102-123 hükümleri uygulanır. Bu hükümler yeterli olmadığı hallerde aracı acenteye simsarlık hükümleri; sözleşme yapan acenteye komisyon hükümleri uygulanır. Simsarlık ve komisyon hükümlerinde de boşluk halinde vekâlet hükümleri uygulanır (TTK m. 102/2). Acente tacir ve ticari işletme işlettiği ve acenteliği bu çerçevede yaptığı için gördüğü iş karşılığında ücret alır. Acente gerçek veya tüzel kişi olabilir. Faaliyetinin türü göz önüne alınmaksızın acenteliğin iki türü vardır Bunlar, aracı acente35 ve sözleşme yapan acentedir36. Acentelik ilişkisi süreklidir. Süreklilikten anlaşılması gereken sözleşmede öngörülen müddet için veya belirlenen zaman dilimi için acenteliğin devamlı yapılmasıdır. Acente faaliyetini meslek olarak yürütmektedir. Bu süreklilik unsurunun bir sonucudur. Acenteler acenteliği ana meslek olarak yapabileceği gibi yan meslek olarak da yapabilir.

TTK m. 105/2 gereğince, acentenin fiilen aracılıkta bulunduğu veya bizzat müvekkili namına akdettiği sözleşmelerden doğan uyuşmazlıklardan dolayı acente, müvekkili adına dava açabileceği gibi, kendisine karşı da aynı sıfatla dava açılabilir. Yabancı tacirler adına acentelik yapanlar hakkındaki sözleşmelerde yer alan, bu hükme aykırı şartlar geçersizdir. Yani, davacı veya davalı olabilir, açılan davaya şartları varsa müdahil olarak katılabilir. Ticari mümessilliğin aksine, acentenin müvekkilini davada temsil edebilmesi için uyuşmazlığın, müvekkil ile müşteri arasındaki herhangi bir sözleşme veya ilişkiden doğması yeterli olmaz. Söz konusu sözleşmenin acentenin kural olarak bilfiil aracılık yaptığı veya müvekkili namına akdettiği bir sözleşme olması gerekir.

Görüldüğü üzere acente genellikle çalışma düzenini ve zamanını kendi belirleyebilen, bağımsız bir işletmesi ve organizasyonu olan gerçek veya tüzel kişilerdir. Acente müvekkili lehine, onu temsilen davacı veya davalı olabilmekte, açılan davaya şartları varsa müdahil olarak katılabilmektedir. Halbuki irtibat bürosu bağımsız bir konumda değildir ve yabancı şirketin emir ve talimatı altında faaliyet göstermektedir. Acentenin kullandığı yetkileri kullanması söz konusu değildir, yabancı şirketi davada temsil edemez. Dolayısıyla irtibat bürosu ile acente yetki, faaliyetin kapsamı ve temsil bakımından birbirinden farklı müesseselerdir.

İRTİBAT BÜROSUNUN TEMSİL YETKİSİ VE SORUMLULUĞU

İrtibat bürosunun faaliyetlerini yürütmek üzere kişi veya kişiler görev almakta veya istihdam edilmektedir. İrtibat bürosunun faaliyetlerini yürütmekle görevli olarak atanan kişi ve/veya kişilerle yabancı şirket arasında kurulan hukuki ilişki vekâlet sözleşmesine dayanabileceği gibi iş sözleşmesine de dayanabilir. İrtibat bürosunu idare eden kişiye müdür, genel müdür veya direktör olarak adlandırılabilmektedir.

İş Kanunun 2. maddesine göre, işveren tarafından mal veya hizmet üretmek amacıyla maddi olan ve olmayan unsurlar ile işçinin birlikte örgütlendiği birime işyeri denir. Bu sebeple İş Kanunu bakımından Türkiye’de kurulu bir irtibat bürosu işyeri kavramına dahildir. Zira yabancı şirket, irtibat büroları vasıtasıyla hizmet üretmektedir. Dolayısıyla İş Hukuku’nda işyerine ilişkin hükümler, irtibat büroları açısından hüküm ve sonuç doğuracaktır.

Bu durumda işverenin kim olduğunun belirlenmesi de önem taşır. İş Kanununa göre işveren işçi çalıştıran gerçek veya tüzel kişiye yahut tüzel kişiliği olmayan kurum ve kuruluşlara denir. Buna göre işveren sıfatı sadece gerçek kişilere ait olmayıp, ticaret şirketlerine, vakıf, dernek, sendikalara, devlet ya da kamu hukuku veya özel hukuk tüzelkişisine veya adi ortaklıklara da ait olabilir. DYYK’na göre yabancı yatırımcı, “yabancı ülkelerin vatandaşlığına sahip olan gerçek kişiler ile yurtdışında ikamet eden Türk vatandaşlarını, yabancı ülkelerin kanunlarına göre kurulmuş tüzel kişileri ve uluslararası kuruluşları” ifade eder. Bu durumda Kanunda sayılan bu yabancı yatırımcılar, iş hukuku anlamında işveren olarak nitelendirilecektir. Burada kişileri istihdam eden irtibat bürosu değil, yurt dışındaki şirkettir. İrtibat bürosu işveren olarak kabul edilmez.

Sonuç Olarak :

1) İrtibat bürosu kendisine verilen yetkilerle sınırlı olduğundan yasal olarak yabancı şirketi temsil yetkisi, dolayısıyla tebligatı kabul yetkisi yoktur.

 2) Tüzel kişiliği bulunmadığından ve yabancı şirketin yasal yetkili organı da olmadığından irtibat bürosunun dava ve davada taraf ehliyeti yoktur. Bir diğer deyişle irtibat bürosunun ne aktif, ne de pasif husumet ehliyeti yoktur. . Bu nedenle yasal olarak davanın yabancı şirket tüzel kişiliğine karşı açılması gerekir. Ayrıca irtibat bürosu yöneticisi dava ve hakem yargılamasına da taraf sıfatıyla katılamaz.

 3) İrtibat bürosuna karşı icra ve iflas takibi başlatılamaz. Yabancı şirket adına başlatılan icra takiplerinde ise icra ya da ödeme emri irtibat bürosuna tebliğ edilemez. Böyle bir durumda usulsüz tebliğ nedeniyle icra işlemi iptal edilebilir.

Ancak yabancı şirkete usulüne uygun tebligat yapılabilmiş ve icra takibi kesinleşmiş ise irtibat bürosunun mal varlığı üçüncü bir kişi istihkak iddiasında bulunmadığı, üçüncü kişiye ait olduğu ispatlanmadığı sürece haczedilebilir. Zira irtibat bürosu kazanç sağlayıcı bir ticari faaliyetle iştigal edemediği için irtibat bürosunun kendisine ait bir malvarlığı yoktur. İrtibat bürosunun tüm masrafları yurtdışından gönderilen fonlarla finanse edilmek zorundadır. Bu sebeple de tüm malvarlığı aslında yabancı şirkete aittir, dolayısıyla (var ise) yabancı şirket borcu için haciz olunabilir.

 4) İrtibat bürosunun dava ve taraf ehliyeti bulunmadığından, ticari vekil konumundaki irtibat bürosu yetkilisinin kendiliğinden yabancı şirketi temsilen arabuluculuk görüşmelerine katılıp, hukuken yabancı şirketi bağlayacak şekilde kabul veya ret konusunda görüş bildiremeyeceği, hatta arabuluculuk davetinin bile bizzat yabancı şirkete yapılması gerekir.

 5) İrtibat bürosu yakın benzerlik gösterse bile şubeden farklıdır. İlk olarak her ikisinin de ayrı bir tüzel kişiliğinin bulunmaması benzerlik gösterse bile şube kanuni düzenleme gereğince merkezi temsil yetkisine sahiptir.

Hâlbuki irtibat bürosunun kanundan kaynaklanan bir temsil yetkisi yoktur.

Yabancı bir şirketin Türkiye’de açılan irtibat bürosunun, şubeden farklı olarak tescili gerekmez. Şubeye benzer şekilde kuruluşu için asgari sermaye yatırılması zorunluluğu yoktur.

Ayrıca açıklandığı üzere şube ana şirkete bağlı olsa bile, her şube bağımsız bir işyeri sayılır. Bu nedenle irtibat bürosundan farklı olarak, yabancı bir şirketin şubesi Türkiye’de ticari faaliyetler yürütebilir ve sözleşmeler imzalayabilir. Ayrıca İrtibat bürosunun aksine, şubenin faaliyetlerinde herhangi bir kısıtlama yoktur. Faaliyetleri sadece, ana şirketin gerçekleştirdiği faaliyetlerle sınırlıdır.

İrtibat bürosu acenteden de farklıdır. İrtibat bürosunun dava ehliyeti yoktur. Davada ve hakem yargılamasında taraf olamaz, aktif ve pasif husumet ehliyeti yoktur. Özel bir temsil yetkisi bulunmadığı durumda zorunlu arabuluculuğa yabancı şirketi temsilen katılamaz.

İrtibat bürosuna karşı icra takibi yapılamaz. İş hukuk bakımından işyeri olarak kabul edilir ve işe iade davaları bakımından dünya genelindeki işçi sayısı esas alınarak toplam işçi sayısı belirlenir. En başta ofisin kirasını ve çalışanların ücret ve SGK primlerini ödemesi gerektiğinden bir vergi kaydının açılması gerekir. Tüm masrafları yurtdışından finanse edildiğinden usulüne uygun olarak yabancı şirkete tebligat yapılmış olması kaydıyla icra takibi kesinleşmiş ise, yabancı şirketin borçları nedeniyle, irtibat ofisine ait malvarlığı haczedilebilir.